اعلام وضعیت قرمز در مجلس سنا (آذر ۱۳۵۲)هنوز سالهای میانی دهه ۵۰ فرا نرسیده بود که زنگهای خطر در بالاترین سطوح تقنینی کشور به صدا درآمد. روزنامه اطلاعات در تاریخ ۱۴ آذر ۱۳۵۲، تیتر نگرانکنندهای را به چاپ رساند: «هوای تهران مرگبار شده».این جمله، هشدار یک شهروند عادی نبود؛ بلکه فریاد دکتر جهانشاه صالح**، سناتور وقت و وزیر سابق بهداری بود که در صحن علنی مجلس سنا اعلام خطر کرد. تصویر دود غلیظ کارخانهها و خودروها که در کنار عکس سناتور چاپ شده، گواهی بر این ادعا بود. در آن سالها، با وجود اینکه جمعیت و تعداد خودروها کسری از ارقام امروزی بود، اما فقدان استانداردهای زیستمحیطی و تکنولوژیهای تصفیه، «چهارصد هزار وسیله نقلیه» را به ماشینهای تولید مرگ تبدیل کرده بود. دکتر صالح صراحتاً بیان میکند: «اکثر بیماریهای مردم تهران به علت آلودگی هوا است.» بلعیدن روزانه ۳۹ میلیارد گرم سم (آذر ۱۳۵۵)سه سال بعد، وضعیت نه تنها بهبود نیافت، بلکه به مرز فاجعه نزدیک شد. روزنامه اطلاعات در ۲۵ آذر ۱۳۵۵، آماری هولناک را منتشر کرد که حتی برای استانداردهای امروزی نیز باورنکردنی است: «روزی ۳۹.۵ میلیارد گرم مواد سمی به حلقوم ما میرود.»
این گزارش تحلیلی، نمایی از یک توسعه نامتوازن را به تصویر میکشد. در حالی که شهرسازی و خیابانکشیها هنوز با الگوهای سنتی درگیر بود، ورود اتومبیل به شهر با شتابی سرسامآور انجام میشد. «هر ساعت ۵۰ اتومبیل جدید در تهران به کار میافتد»، نشاندهنده یک جنون مصرفگرایی بدون زیرساخت بود. پیشبینی روزنامه مبنی بر اینکه «۳ سال دیگر تهران ۲.۵ میلیون اتومبیل خواهد داشت»، نشان از نبودِ یک پیوست زیستمحیطی در برنامههای توسعه شهری آن زمان دارد. چرا تهران در دهه ۵۰ خفه شد؟با بررسی این اسناد، میتوان سه عامل کلیدی را در بحران زیستمحیطی آن دوران شناسایی کرد:۱٫ جبر جغرافیایی و غفلت مدیریتی: تهران از سه جهت در محاصره کوههاست. این موقعیت ژئوپلتیک طبیعی، شهر را مستعد حبس آلایندهها میکند. گزارشها نشان میدهد که مدیران وقت، بدون توجه به این ظرفیت اکولوژیک محدود، بارگذاری صنعتی و ترافیکی بیش از حدی را به شهر تحمیل کردند.۲٫ مدرنیزاسیون ویترینی: ورود انبوه خودروهای پیکان و سایر برندها به خیابانها، نمادی از رفاه پنداشته میشد، اما زیرساختهای حملونقل عمومی (مانند مترو که طرحهای آن روی کاغذ مانده بود) همپای خودروهای شخصی توسعه نیافت. نتیجه، ترافیکهای سنگینی بود که در متن خبر به صراحت به آن اشاره شده: «ترافیک تهران کار دست مسئولان شهری داده است.»
۳٫ فقدان استاندارد سوخت و احتراق: خودروهای آن زمان فاقد مبدلهای کاتالیست بودند و سوخت توزیعی نیز سرشار از سرب و گوگرد بود. این مسئله باعث میشد حتی تعداد کم خودرو نسبت به امروز، حجمی برابر یا حتی بیشتر از آلایندگیِ خطرناک تولید کنند.بازخوانی این جراید ثابت میکند که بحران آلودگی هوای تهران، یک «زخم کهنه پنجاه ساله» است. این اسناد خط بطلانی میکشند بر این تصور که مشکلات محیط زیستی پایتخت، صرفاً محصول مدیریت سالهای اخیر است. تهران در سالهای ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۶، قربانی توسعهای شتابان، نامتوازن و خودرومحور شد؛ میراثی که همچنان ریههای پایتخت را میفشارد.
لینک کوتاه :
https://www.mehrtabriz.ir/?p=211948
