در همین زمینه، خبرنگار ما در گفتوگو با اکبر عبدی قاضیجهانی، عضو هیات علمی و استادیار مرکز تحقیقات کشاورزی، ظرفیتهای سنجد در کشت و توسعه باغی، نیاز آبی، مقاومت در برابر خشکی، میزان تولید، فرآوری و کاربردهای غذایی و دارویی این محصول و همچنین نقش آن در کشاورزی حوضه دریاچه ارومیه را بررسی کرده است که در ادامه میخوانید.
سنجد؛ درختی مقاوم و کمآببر
اکبر عبدی قاضیجهانی در گفتوگو با خبرنگار اظهار کرد: سنجد ذاتاً گونهای کمآببر و مقاوم به خشکی است که علاوه بر ارزش غذایی، از گذشته به عنوان گیاه دارویی نیز مورد استفاده قرار گرفته و به دلیل جایگاه آن در فرهنگ ایرانی، در سفره هفتسین نیز قرار دارد.
وی افزود: سنجد به دلیل دیرگل بودن، معمولاً در اواخر بهار و حدود خردادماه گل باز میکند و به همین علت خطر خسارت ناشی از سرمای دیررس بهاره در این گونه کمتر است؛ ویژگیای که میتواند ریسک باغداران را در مناطق مستعد سرمازدگی کاهش دهد.
سنجد؛ محصولی مناسب برای مناطق کمآب
این عضو هیات علمی با بیان اینکه میزان بارندگی و رطوبت محیط بر عملکرد سنجد تأثیر دارد، ادامه داد: اگرچه سنجد مقاومت بالایی به خشکی دارد، اما شرایط آبوهوایی و رطوبت میتواند بر میزان محصول آن اثرگذار باشد.
عبدی قاضیجهانی با اشاره به تفاوت نیاز آبی سنجد با محصولاتی مانند پسته گفت: برآورد فعلی، نیاز آبی سنجد را حدود ۲ هزار و ۵۰۰ مترمکعب در هکتار نشان میدهد، در حالی که برای پسته حدود سه هزار مترمکعب آب در هکتار مصرف میشود.
وی اضافه کرد: با اصلاح مدیریت خاک، استفاده مناسب از کود و کمپوست و بهبود شرایط کشت، میتوان نیاز آبی سنجد را به کمتر از ۲ هزار مترمکعب در هکتار کاهش داد.
عبدی قاضی جهانی گفت: ریشه سنجد حدود یکونیم متر عمق دارد و در مقایسه با گونههایی که ریشه عمیقتری دارند، بیشتر از منابع آب سطحی استفاده میکند؛ از این رو میتواند در مناطق کمآب گزینه مناسبی برای توسعه باغات باشد.
وی افزود: سنجد از گونههای مقاوم به خشکی است و آبیاری بیش از حد نیز میتواند به عملکرد آن آسیب بزند؛ بنابراین مدیریت صحیح آبیاری اهمیت زیادی دارد و در شرایط مناسب نباید آبیاری بیرویه انجام شود.
ظرفیت تولید ۴ تا ۶ تن سنجد در هکتار
این استادیار مرکز تحقیقات کشاورزی با بیان اینکه سنجد پس از حدود چهار سال وارد مرحله باردهی میشود، اظهار کرد: این گونه در صورت برخورداری از شرایط مناسب خاک و مدیریت صحیح میتواند سالانه حدود چهار تا پنج تن محصول در هکتار تولید کند و در شرایط مطلوب حتی میزان برداشت به حدود ۶ تن نیز میرسد.
وی افزود: سنجد از نظر طول عمر نیز گونهای ارزشمند است و در صورت هرس، تغذیه مناسب و اصلاح باغ، قابلیت احیا و تداوم تولید دارد.
این عضو هیات علمی درباره شرایط اقلیمی مناسب برای کشت سنجد نیز گفت: ارتفاع از سطح دریا و میزان رطوبت محیط در رشد و باردهی آن اهمیت دارد و در ارتفاعات بالاتر از حدود یکهزار و ۷۰۰ متر ممکن است رشد رویشی افزایش یابد، اما باردهی کاهش پیدا کند؛ بنابراین انتخاب مکان مناسب برای احداث باغ ضروری است.
تنوع ژنتیکی سنجد در حوضه دریاچه ارومیه
عبدی قاضیجهانی با اشاره به تنوع گونههای سنجد در منطقه حوضه دریاچه ارومیه گفت: در این منطقه تنوع قابل توجهی از سنجد وجود دارد و حدود ۳۰ نوع از این گیاه شناسایی شده است که میتواند یک ذخیره ژنتیکی ارزشمند برای تحقیقات باغبانی، صنایع غذایی و دارویی باشد.
وی بر ضرورت انجام تحقیقات بیشتر در زمینه شناسایی ارقام برتر، اصلاح ژنتیکی، تغذیه، مدیریت آب، فرآوری و کاربردهای دارویی سنجد تأکید کرد و گفت: ظرفیتهای سنجد هنوز به اندازه کافی مورد مطالعه قرار نگرفته و دانشگاهها، دانشجویان و مراکز تحقیقاتی میتوانند نقش مهمی در شناسایی و تجاریسازی این ظرفیتها داشته باشند.
سنجد؛ محصولی با ظرفیت غذایی و دارویی
این استادیار مرکز تحقیقات کشاورزی با اشاره به کاربردهای غذایی و دارویی سنجد اظهار کرد: سنجد از گذشته در تغذیه انسان مورد استفاده بوده و در دورههای قحطی، جنگ و خشکسالی نیز به دلیل ارزش غذایی و قابلیت نگهداری، میتوانسته در تأمین غذای انسان نقش داشته باشد.
وی افزود: ترکیبات سنجد از نظر دارویی نیز مورد توجه قرار گرفته است و موضوعاتی مانند سلامت استخوان، پوکی استخوان و برخی کاربردهای دارویی گل و میوه سنجد نیازمند مطالعات علمی بیشتر است.
عبدی قاضیجهانی همچنین با اشاره به استفاده از سنجد در تغذیه دام گفت: این محصول میتواند با رعایت زمان و شیوه مصرف مناسب، در جیره دام مورد استفاده قرار گیرد. برخی مطالعات نیز درباره ارتباط آن با افزایش چندقلوزایی مطرح شده، اما درباره آثار آن بر انسان هنوز نمیتوان با قطعیت علمی اظهار نظر کرد و نیاز به تحقیقات بیشتری وجود دارد.
نقش سنجد در فضای سبز و احیای مناطق خشک
وی با اشاره به رنگ نقرهای برگهای سنجد گفت: این ویژگی از نظر انعکاس نور نیز اهمیت دارد و میتواند در کاهش جذب گرما در محیط نقش داشته باشد. همچنین سنجد در گذشته در ورودی باغها کاشته میشده و برخی ویژگیهای آن از نظر پاککنندگی و کاهش آلودگی محیط مورد توجه بوده است.
این عضو هیات علمی و استادیار مرکز تحقیقات کشاورزی خاطرنشان کرد: با توجه به نیاز آبی پایین سنجد، توسعه این گونه در فضای سبز مناطق خشک و همچنین باغات حوضه دریاچه ارومیه میتواند به کاهش مصرف آب و سازگاری کشاورزی با خشکسالی کمک کند.
ضرورت جلوگیری از خامفروشی سنجد
عبدی قاضیجهانی با انتقاد از خامفروشی سنجد گفت: امروز بخش قابل توجهی از سنجد به صورت فلهای صادر میشود، در حالی که میتوان با فرآوری این محصول، ارزش افزوده بسیار بیشتری ایجاد کرد.
وی افزود: سنجد میتواند به فرآوردههای غذایی، دارویی و محصولات متنوع تبدیل شود، اما هنوز این ظرفیت به شکل مطلوب مورد استفاده قرار نگرفته است. اگر مطالعات علمی و سرمایهگذاری مناسب انجام شود، سنجد میتواند به محصولی اقتصادی و سودآور در مناطق خشک تبدیل شود.
این استادیار مرکز تحقیقات کشاورزی هشدار داد: اگر برای توسعه، اصلاح و فرآوری سنجد در داخل کشور برنامهریزی نکنیم، این احتمال وجود دارد که کشورهای دیگر با استفاده از فناوری و سرمایهگذاری بیشتر، در تولید و بازار جهانی این محصول از ایران پیشی بگیرند.
کشت قراردادی؛ راهی برای کاهش ریسک باغداران
وی با تأکید بر ضرورت استفاده باغداران از مشاوره کارشناسی پیش از احداث باغ گفت: باغداران باید قبل از کشت، آزمایش خاک انجام دهند و با استفاده از نظر کارشناسان، رقم مناسب، مکان مناسب، میزان مصرف آب و برنامه تغذیه را مشخص کنند.
عبدی قاضیجهانی همچنین کشت قراردادی را یکی از راهکارهای مهم برای توسعه اقتصادی محصولات باغی دانست و گفت: در کشت قراردادی، رابطه میان کشاورز و خریدار تنها به فروش محصول محدود نمیشود، بلکه شرکت طرف قرارداد میتواند خدماتی مانند تأمین نهاده، مشاوره تغذیه، کنترل آفات و بیماریها و تعیین زمان مناسب محلولپاشی را نیز ارائه کند.
وی افزود: در این روش، کشاورز با اطمینان بیشتری تولید میکند و شرکت نیز محصول باکیفیت و مطابق استانداردهای مورد نیاز بازار دریافت میکند. بهویژه در محصولات غذایی و دارویی، رعایت میزان مصرف سموم و استانداردهای کیفی اهمیت زیادی دارد.
این عضو هیات علمی و استادیار مرکز تحقیقات کشاورزی تأکید کرد: کشت قراردادی زمانی موفق خواهد بود که قرارداد دوطرفه و همراه با تعهدات مشخص باشد؛ یعنی هم خریدار برای محصول بازار و قیمت مناسب در نظر بگیرد و هم کشاورز متعهد به تولید محصول باکیفیت و رعایت اصول فنی باشد.
عبدی قاضیجهانی در پایان تأکید کرد: توسعه علمی کشت سنجد، اصلاح ارقام، مدیریت صحیح آب، فرآوری و جلوگیری از خامفروشی و همچنین استفاده از ظرفیت کشت قراردادی میتواند این محصول را از یک محصول سنتی به یک ظرفیت اقتصادی مهم برای کشاورزان مناطق خشک و کمآب، بهویژه در حوضه دریاچه ارومیه، تبدیل کند.
گزارش از سمیه عباسپور
