مهر تبریز_ وحید ارضی: در زندگی بشر از بدو آفرینش انسان به دنبال سرنوشت خوب و رستگاری تا آخرین لحظات عمر خود بوده و هست. چنانکه همه مردم در سراسر جهان به دنبال کسب و کار برای زندگی راحت و بدون دغدغه هستند. این کسب و کارها در نقاط مختلف جهان با سبک و سیاق و فرهنگ متفاوتی همگون شده و با گذشت سالیان مدید چهره عوض کرده ولی اصلیترین شاکله آن حفظ گردیده است.
در کشور ما نیز برای هر فرهنگی و منطقه ای این فرهنگ و سبک زندگی تعریف شده و با تفاوتی اندک با سایر فرهنگها مترادف شده است.
منطقه آذربایجان بنا به موقعیت جغرافیایی و فرهنگی خود در شاهراه تمدنها و تجارت و اقتصاد قرار گرفته و از قدیم الایام نقش بسزایی در سرنوشت کشور و منطقه داشته است. به خاطر همین موقعیت و قرار گرفتن در مسیر تجاری – فرهنگی جاده ابریشم و رونق اقتصادی در گذشته تمامی سلسله حکومتهای مقتدر از جمله سلجوقیان و ائلخانلیلار(ایلخانیان) و یا صفویان و قاجاریان و غیره که به مدت بیش از هزار سال بر کشورمان حکمرانی کرده و تمدنها و آثار تاریخی – فرهنگی زیادی را به یادگار گذاشتهاند، در صدد آمدند که یک مجموعه تجاری و دهکده مانندی که مانند یک شهر و یا دهکده که تمامی امکانات از قبیل فروشگاه، مغازه، کارگاه، تعمیرگاه، مسجد، حمام، مدرسه، نعلبندخانه، کاروانسرا، انبار، آب انبار وووو را ایجاد کرده و بسازند.
تاریخ دقیقی برای ساخت بازار بازار تبریز اعلام نشده، اما آثار و شواهد وجود آن به ۱۰۰۰ سال پیش برمیگردد. یعنی از ابتداییترین شکل و تاریخ و همچنین کاربرد بازار تبریز سندی در دسترس نیست و معلوم می شود این منطقه از قدیم در دل شهر تبریز ساخته شده و رفته رفته تکمیل و مدرن شده است و هر سلسله حکومتی که امور کار را بر دست گرفته برعظمت و معماری و تاثیر آن افزوده است. به همین خاطر بسیاری از جهانگردان خارجی و ایرانی و گردشگران معروف آن دوران مانند مارکوپولوی معروف، حمدالله مستوفی، رابرت گرنت، کلاویخو، جملی کاردی، اولیای چلبی، یاقوت حموی، گاسپار دروویل، الکسیس سولتیکف، ژان شاردن، اوژن فلاندن، جان کارترایت و… درباره شکوه و جلال این بازار در نوشتههای خود صحبتها کردهاند.
نقش اجتماعی – سیاسی بازار تبریز
همانطور که مختصری از وضعیت و نقش بازار در زندگی مردم اشاره شد، بازار تبریز در طول سالیان علاوه بر نقش اقتصادی، نقش مهمی نیز در زندگی اجتماعی – سیاسی منطقه و کشور داشته است.
اگر نگاهی به تاریخ یک قرن و نیم گذشته کشور داشته باشیم، بازار تبریز در تعیین سرنوشت سیاسی کشور گام بزرگ و مهمی برداشته است. چنانچه در جنبش مشروطه و با توجه به اسناد موجود بازار و بازاریان تبریز نقش مهمی را در مبارزه با استبداد و سالداتهای روس داشتهاند.
انقلاب مشروطه به عنوان یک رویداد اجتماعی- سیاسی مهم در اواخر دوره قاجار در تبریز که یکی از مهمترین مراکز این جنبش بود، سبب تغییراتی در کالبد شهر شد. نمود این تغییرات را در پیدایش ساختار ثانویه شهر که متشکل از مکان های ویژه مناسبات انقلاب مشروطه و مسیرهایی که پیوند دهنده این مکان ها است میتوان دید. همچنین منظرآرایی میادین و معابر شهر نیز در این دوره تحت تاثیر جنبش مشروطه به صورت متفاوتی شکل گرفت.
در انقلاب مشروطه تمامی ارکان و بازاریان تبریز به جز معدودی، تماما با مجاهدین مشروطه و خود مشروطه همگام بوده و از کمک کردن از لحاظ لجستیکی و معنوی به مجاهدین و مشروطه خواهان دریغ نمی کردند که از اسامی بازاریان متعدد به حاج مهدی کوزه کنانی اشاره میشود که در کتاب چهار جلدی تبریز مه آلود نوشته محمد سعید اردوبادی (ترجمه مرحوم سعید منیری) مفصلا در این مورد و اسامی بازاریان و نقش بازار تبریز اشاره شده استبعد از گذر از تاریخ پرتلاطم مشروطه و مصادره آن در اوایل قرن بیستم به نفع دیکتاتوری پهلوی توسط غربیها به ویژه انگلیسیها، بازهم بازار و بازاریان متدین تبریز خاموش نشده و علیه استبداد پهلوی مبارزه نمودند.
رضامیرپنج به دستور انگلیسیها عزاداری و دینمداری از جمله حجاب زنان را میخواستند قدغن نمایند و با ظلم و ستم سربازان و ماموران پهلوی جنایات بسیاری بر مردم بی دفاع و بیگناه ایران تحمیل شد. به گلوله بستن مردم در صحن گوهرشاد نمونهای بارز از وحشیگری رضا پهلوی و عمالش در راه دین ستیزی بود.
از دیرباز بازاریان تبریزی علاوه بر فعالیت های کلان اقتصادی، توانسته اند با فعالیتهای سیاسی و مذهبی خود، نام این بازار را بارها و بارها در سطح جهان مطرح کنند که این موضوع را می توان در ایام ماه محرم به زیبایی لمس کرد، به طوری که با آغاز محرم پرچم های سیاه و سبز بر سردر حجره ها قد اعلم کرده و رنگ و بوی این بازار تاریخی را تغییر می دهد و یا در ایام میلاد و عیدها با پرچمهای رنگارنگ بازار تبریز را تزئین مینمایند.
بازار تبریز به هیچ وجه در مبارزه و شکستن تابوی دیکتاتوری پهلوی عقب ننشت و با همکاری مردم و رهبری مردان بزرگ و غیور تبریز و بازاریان اجازه ندادند عزاداری سنتی با تاریخ چندصد ساله در بازار تبریز خاموش شود و در آن سالهای ننگین بازهم صدای زنجیرها، زنگها، نوحهها و همچنین سینه زنیها در بازار تبریز پیچید و با این حرکت نسخه پالانی اول نیز پیچیده شد و نقش مهم و تعیین کننده تبریز و بازار تاریخیاش در اوایل قرن بار دیگر بر سرنوشت مردم ایران ثابت گردید.
در این مورد حکایت بسیار جالبی را از مصاحبه نگارنده مطلب با یکی از نوههای مرحوم “میرزا علی خیابانی” معروف به “دلخون تبریزی” که در دوران قاجار و پهلوی از شاعران و نوحه خوانان تبریز و محله خیابان بود نقل شده است. این حکایت یکی در مورد قدغن کردن مجالس عزاداری از سوی دولت پهلوی اول است و دیگری مراجعه ماموران پهلوی برای تعطیلی عزاداری در منزل محله خیابان تبریز بود که مفصلا در دو شماره روزنامه مهدآزادی چند سال پیش( ۲۵و۲۶ شهریور سال ۹۷ – شماره ۱۲۳ و ۱۲۴ روزنامه مهدآزادی صفحه ۳) چاپ شده و همچنین در مقدمه کتاب نوحه خود شاعر با عنوان «کلیات دیوان دلخون» این مطالب با ذکر نام مصاحبه کننده چاپ گردیده است.
تقریبا از آن سال ها که حدود صد و اندی سال میگذرد تمامی سیاستمردان و تئورسینهای سیاسی بر قدرت بازار تبریز واقف هستند و بعد از اتفاقات تاریخی و جنایات پهلوی دوم در سالهای قبل از کودتای ننگین ۲۸ مرداد سال ۳۲ برمردم آذربایجان و کشتار بیش از ۲۰هزار از مردم این منطقه به بهانه نجات آذربایجان، جنایات فرهنگی – اقتصادی، سیاسی، ورزشی، کوچاندن اجباری مردم آذربایجان به شهرهای مرکزی و اسکان مردم از منطقه دیگر در مناطق غربی آذربایجان توسط پهلویها و کارهای ضد دینی از جمله برگزاری جشن شنیع و زننده شیراز، کروش گرایی و آریابازی فراموش نشد و مردم و بازار تبریز از هر موقعیت و فرصت در راه مبارزه علیه پهلویها استفاده میکردند.
لازم به توضیح است که جشن شیراز یکی از کارهای بسیار مذموم و ناپسند پهلوی دوم بود که با هزینههای نجومی و دزدی از بیت المال ترتیب داده شده بود و هیچگونه همخوانی با فرهنگ دینی – اجتماعی مردم ایران نداشته و مردم دیندار و متدین و شیعه ایران و حتی مردم کشورهای منطقه را آزار داد که همین جشن باعث شد تا تمامی آیات عظام بیانیههایی علیه این جشن بدهند. نمونهای از این جشنها همان نمایش جنسی به صورت کاملا عریان در ویترین یکی از مغازههای شهر شیراز بود که یک مرد نسبت به نمایش معترض بوده و با آجر شیشه مغازه را شکست.(جشن شیراز – ویژنامه همشهری سال۸۲).
جنایات و دین ستیزی پهلوی و فشار بر مردم روز به روز مردم ایران و منطقه آذربایجان را تحت تاثیر خود قرار میداد که بازهم مردم تبریز و بازاریان هماهنگ با سایر شهرهای ایران علیه پهلوی متحدتر میشدند که جریان ۲۹بهمن سال ۱۳۵۶ تبریز در سر بازار یعنی بازار آغزی و جلوی مسجد قیزیللی «گورجولر»، تقریبا نسخه پهلوی دوم را نیز پیچید که آتش و خاکستر این حرکت بعد از یکسال منجر به پیروزی انقلاب و سقوط پهلوی دوم شد.
حال پس از برقراری جمهوری اسلامی در کشور، سالهای پرآشوب اوایل انقلاب و جریانهای خلق مسلمان و منافقین، جنگ تحمیلی، جنگ ۱۲ روزه و نمایش مسخره زن – زندگی – آزادی و غیره، مردم تبریز با توجه با اقدامات بازاریان تبریز بیکار ننشستند و هر جریان انحرافی را با توسل به رهبران دینی از جمله آیت الله شهید قاضی طباطبایی، شهید مدنی و سایر بزرگان دینی خنثی نمودند و اینک بعد از گذشت نزدیک به نیم قرن همان تاثیر گذاری بازار تبریز حفظ شده است و بازهم مردان بزرگ و متدین همراه با مادران با عصمت و فرزندان باوقار در حفظ دین و انقلاب همگام با بازار بزرگ تبریز، اجازه رشد غده سرطانی پهلویها را نخواهند داد و همانگونه که در روزهای گذشته با اعلام برائت از معاندین و با حفظ اعتراض مدنی و بجا و منطقی نسبت به مشکلات اقتصادی، نقش خود را به موقع و سر بزنگاه ایفا نموده و اجازه سو استفاده را به سرسپردگان سلطنت طلبان مزدور ندادند و فرزندان همین مردم بودند که در استادیوم یادگار امام شعار معروف مبنی بر بیشرف بودن ربع پهلوی را سر دادند.
وَنُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّهً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ…
و ما اراده داشتیم که بر آن طایفه ضعیف و ذلیل کرده شده در آن سرزمین منّت گذارده و آنها را پیشوایان (خلق) قرار دهیم و وارث (ملک و جاه فرعونیان) گردانیم.
